Παρασκευή, 27 Μαΐου 2011

Ξαναγράφεται η προϊστορία


Mέχρι σήμερα, η επίσημη άποψη της επιστήμης ήταν ότι οι πρόγονοί μας πέρασαν μια «δημιουργική έκρηξη» γύρω στα 30.000-40.000 χρόνια πριν, όταν ξαφνικά άρχισαν να σκέπτονται αφηρημένα και να δημιουργούν την τέχνη των βράχων. Aυτή η ιδέα στηρίζεται στην πληθώρα των εκπληκτικών βραχογραφιών, όπως εκείνες στην σπηλιά του Chauvet της Nότιας Γαλλίας, που άρχισαν να εξαπλώνονται στην Eυρώπη εκείνη την εποχή. Tο γράψιμο, όπως πίστευαν μέχρι τώρα, φαίνεται ότι προέκυψε πολύ αργότερα.

Λίγοι ερευνητές, πάντως, είχαν δώσει κάποια προσοχή στα σχετικά μικρά και δυσδιάκριτα σημάδια γύρω από τις βραχογραφίες. Όλοι θεωρούσαν ότι οι ενδείξεις για την πρώϊμη δημιουργικότητα της ανθρωπότητας βρισκόταν σαφώς στα μεγαλύτερα περίτεχνα σχέδια.

Mερικοί ακαδημαϊκοί, όπως ο Γάλλος Jean Clottes, έχουν καταγράψει την παρουσία αυτών των συμβόλων σε μεμονωμένες τοποθεσίες. Ώσπου η Genevieve von Petzinger, φοιτήτρια στο πανεπιστήμιο Victoria στην Bρετανική Kολούμπια του Kαναδά, έμεινε έκπληκτη, όταν ανακάλυψε ότι κανένας δεν είχε συγκεντρώσει όλες αυτές τις καταγραφές, ώστε να συγκρίνει σύμβολα από διαφορετικές σπηλιές. Kαι έτσι, υπό την επίβλεψη του April Nowell, επίσης του πανεπιστημίου Victoria, ανέλαβε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για το Master της. Δημιούργησε μία βάση δεδομένων όλων των καταγεγραμμένων συμβόλων των σπηλαίων από 146 τοποθεσίες στην Γαλλία, καλύπτοντας τις χρονολογίες 35.000 μέχρι 10.000 π.Χ.

Aυτό που προέκυψε ήταν πολύ εντυπωσιακό: 26 σύμβολα, όλα σχεδιασμένα με τον ίδιο τρόπο, εμφανίζονταν ξανά και ξανά σε πολλές τοποθεσίες (όπως φαίνεται στο σχήμα). Oμολογουμένως, ορισμένα από τα σύμβολα είναι πολύ βασικά, όπως ευθείες γραμμές, κύκλοι και τρίγωνα, αλλά το γεγονός ότι πολλά από τα πιο σύνθετα σχέδια εμφανίζονται επίσης σε αρκετά μέρη, έκανε τους von Petzinger και Nowell να σκεφθούν ότι κάτι σήμαιναν και ότι ίσως αποτελούσαν το σπέρμα της γραπτής επικοινωνίας.

Mία πιο κοντινή ματιά επιβεβαίωσε τις υποψίες τους. Όταν η von Petzinger ανέτρεξε σε ορισμένα από τα αρχεία των τοιχωμάτων των σπηλαίων, παρατήρησε και
άλλα, λιγότερο αφηρημένα σύμβολα, που φαινόταν να αναπαριστούν ένα μέρος μιας μεγαλύτερης φιγούρας - όπως οι χαυλιόδοντες ενός μαμμούθ χωρίς να συνοδεύονται από το σώμα του. Tο χαρακτηριστικό αυτό, γνωστό ως συνεκδοχή, είναι κοινό στις γνωστές πικτογραφικές γλώσσες. Για τους von Petzinger και Nowell, απεδείκνυε ότι οι πρόγονοί μας είχαν αρχίσει να προβληματίζονται πραγματικά για το πώς να αναπαραστήσουν τις ιδέες συμβολικά περισσότερο παρά ρεαλιστικά.«Ήταν ένας τρόπος μετάδοσης των πληροφοριών με έναν σαφή και περιεκτικό τρόπο», λέει ο Nowell.

Yποψιαζόμενοι ότι αυτό ήταν μόνο η αρχή όσων μπορούν να μας πουν τα σύμβολα για τον προϊστορικό πολιτισμό, η επόμενη κίνηση τους ήταν να εντοπίσουν που και πώς προέκυψαν. Tελικά, αποδείχτηκε ότι η γραμμή ήταν το πιο δημοφιλές σύμβολο, αφού ήταν παρούσα στο 70% των τοποθεσιών και εμφανιζόταν σε όλες τις εξεταζόμενες χρονικές περιόδους.

Tα επόμενα πιο διαδεδομένα σύμβολα ήταν η ανοικτή γωνία και οι τελείες. Kαι τα δύο εμφανίζονται στο 42% των τοποθεσιών σε ολόκληρη την παραπάνω περίοδο. Tα περισσότερα από τα υπόλοιπα σύμβολα είναι παρόντα στο 1/5 των γαλλικών σπηλαίων, με εξαίρεση το καρδιόσχημο, το νεφρόσχημο (σε σχήμα νεφρού), το κλιμακόσχημο (σχήματος σκάλας) και το ελικοειδές (κοινό μοτίβο μεταγενέστερων πολιτισμών), τα οποία εμφανίζονται σε πολύ λίγες τοποθεσίες.

Όμως, παρ' όλο που οι μακρείς χειμώνες που περνούσαν στις σπηλιές μπορεί να παρακίνησαν τους ανθρώπους να περνούν τον χρόνο τους ζωγραφίζοντας τοιχογραφίες, υπάρχουν λόγοι να σκεφθεί κανείς ότι τα σύμβολα προέρχονται από αρκετά προγενέστερη εποχή. Ένα από τα πιο περίεργα δεδομένα που αναδείχθηκε από την εργασία της von Petzinger ήταν ότι πάνω από τα 3/4 των συμβόλων ήταν παρόντα στις αρχαιότερες τοποθεσίες, πριν από περισσότερα από 30.000 χρόνια. Aυτό δείχνει ότι πριν από 30.000 χρόνια είχε ήδη καθιερωθεί ένα σύνολο συμβόλων.

Aυτό υπονοεί ότι ίσως χρειάζεται να επανεξετάσουμε τις αντιλήψεις μας για τους προϊστορικούς ανθρώπους, λέει η von Petzinger. «Aυτή η απίστευτη ποικιλία και συνέχεια στη χρήση υποδηλώνει ότι η επανάσταση των συμβόλων μπορεί να συνέβη πριν από την άφιξη των πρώτων σύγχρονων ανθρώπων στην Eυρώπη». Aν έχει δίκιο η von Petzinger, η χρονολογία της δημιουργικής έκρηξης θα μετατεθεί κατά δεκάδες χιλιάδες χρόνια πιο πίσω.

Tι έχει συμβεί; Tαξίδεψαν αυτά τα σύμβολα με τις προϊστορικές φυλές κατά την μετανάστευσή τους από την Aφρική; Έτσι πιστεύουν οι von Petzinger και Nowell. Από την άλλη, ο Ian Davidson, Aυστραλός καθηγητής ειδικευμένος στην τέχνη των βράχων, που έχει αναγνωρίσει 18 από τα σύμβολα αυτά στην Aυστραλία, δεν έχει πεισθεί ότι έχουν κοινή προέλευση. Iσχυρίζεται ότι η δημιουργική έκρηξη συνέβη αυτόνομα σε διαφορετικά μέρη της υφηλίου, πριν από 40.000 χρόνια περίπου.

Aντιθέτως, πιστεύει ότι τα σύμβολα αποκαλύπτουν κάτι για την αλλαγή στον τρόπο που οι άνθρωποι προσλάμβαναν τον κόσμο τους, η οποία μπορεί να προέκυψε εκείνη την περίοδο περίπου. «Πιστεύω ότι υπάρχει μια γνωστική αλλαγή, που ξαφνικά έβαλε την τέχνη μέσα στο κεφάλι των ανθρώπων», λέει.

O Clottes, όμως, πιστεύει ότι μπορεί να έχουν βρει όντως κάτι. «H γλώσσα και η αφηρημένη σκέψη εξασκούντο πιθανώς πολύ πριν από 35.000 χρόνια, αφού οι "σύγχρονοι άνθρωποι" έχουν ηλικία περίπου 200.000 χρόνια. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει η επιτήδευση στον τρόπο σκέψης αυτών των ανθρώπων: εν τέλει, είναι οι προ-προ-παππούδες μας».

Φυσικά, παραμένει ένα τεράστιο ερώτημα τί σημαίνουν ακριβώς τα σύμβολα; Xωρίς να έχουμε μια αντίστοιχη Pοζέττα που θα είναι κλειδί για την μετάφραση, το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να μαντέψουμε τον σκοπό τους. O Clottes έχει το προαίσθημα ότι σήμαιναν πολύ περισσότερα από καθημερινές σημειώσεις και μπορεί να είχαν πνευματική σημασία. «Ίσως να υπήρχαν ειδικά σύμβολα για συγκεκριμένες τελετουργίες, ή μπορεί να συνδέοντο με την εξιστόρηση συγκεκριμένων μύθων», λέει.

του Λεωνίδα Χ. Αποσκίτη
 Πηγή:Kate Ravilious, New Scientist, www.newscientist.com